(सदर लेख 'कामगार नामा मॅगझीन' मध्ये प्रसिद्ध झाला आहे)
कामगार हा कोणत्याही समाजाचा आणि राष्ट्राच्या अर्थव्यवस्थेचा आधारस्तंभ आहे. उद्योग, कारखाने, सेवा क्षेत्र, वाहतूक, शेती किंवा बांधकाम ..प्रत्येक क्षेत्रात कामगार आपले श्रम, वेळ आणि कौशल्य देऊन देशाच्या प्रगतीला गती देतो. उंच इमारती, रस्ते, वीज केंद्रे, औषधे, अन्नप्रक्रिया उद्योग, निर्यातक्षम उत्पादने या सर्वांच्या पायाशी कुठे ना कुठे कामगाराची घामाची थेंब पडलेली असतात.
मात्र, कामगाराची ही भूमिका जितकी महत्त्वाची आहे, तितकीच त्याच्या सुरक्षिततेची, आरोग्याची, हक्कांची आणि जीवनमानाची जबाबदारी समाजावर, उद्योगावर आणि शासनावर आहे. केवळ उत्पादन वाढवणे हेच उद्योगाचे उद्दिष्ट नसून, सुरक्षित व समाधानी कामगार घडवणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. कामगार हा यंत्राचा भाग नसून तो एक मानवी अस्तित्व आहे. म्हणूनच त्याला काही मूलभूत हक्क मिळणे आवश्यक आहे.
सर्वप्रथम, सुरक्षित व स्वच्छ कार्यस्थळ हा प्रत्येक कामगाराचा हक्क आहे. योग्य प्रकाश, वायुवीजन, स्वच्छ पिण्याचे पाणी, शौचालये, विश्रांतीची जागा, अग्निसुरक्षा व्यवस्था आणि धोकादायक यंत्रांवर आवश्यक संरक्षक साधने उपलब्ध असणे हे केवळ चांगली प्रथा नाही, तर कायदेशीर बंधनही आहे.
यासोबतच न्याय्य व वेळेवर वेतन हा कामगाराचा मूलभूत अधिकार आहे. किमान वेतन कायद्यानुसार योग्य पगार, ओव्हरटाईमचे पैसे, बोनस आणि इतर आर्थिक लाभ वेळेवर मिळणे अपेक्षित आहे. उशिरा पगार देणे किंवा कपात करणे हे कामगाराच्या श्रमांचा अवमान ठरतो.
आरोग्याच्या दृष्टीने, वैद्यकीय सुविधा आणि विमा संरक्षण अत्यंत आवश्यक आहे. ESI योजनेंतर्गत उपचार, मातृत्व लाभ, औषधे व रुग्णालय सुविधा यामुळे कामगार आणि त्याच्या कुटुंबाला सुरक्षितता मिळते. काम करताना अपघात झाल्यास Workmen’s Compensation Act अंतर्गत आर्थिक भरपाई मिळणे हा देखील महत्त्वाचा हक्क आहे.
याशिवाय, कामगारांना संघटना स्थापन करण्याचा आणि सामूहिक चर्चा करण्याचा अधिकार आहे. योग्य पद्धतीने काम करणाऱ्या संघटना या केवळ मागण्या मांडत नाहीत, तर उद्योगातील स्थैर्य आणि संवाद मजबूत करतात. तसेच Employees’ Provident Funds Act अंतर्गत भविष्यनिर्वाह निधीमुळे निवृत्तीनंतरचे आयुष्य सुरक्षित होते.
भारत आणि विशेषतः महाराष्ट्रात कामगारांच्या संरक्षणासाठी अनेक कायदे अस्तित्वात आहेत मात्र खरा प्रश्न असा आहे की हे कायदे प्रत्यक्षात किती प्रभावीपणे अंमलात येतात? कायदे अस्तित्वात असणे महत्त्वाचे आहे, पण त्यांची अंमलबजावणी आणि जागरूकता तितकीच आवश्यक आहे.
कामगारांचे हक्क जितके महत्त्वाचे आहेत, तितकीच त्यांची कर्तव्येही महत्त्वाची आहेत. सुरक्षा नियमांचे पालन करणे, PPE चा वापर करणे, प्रशिक्षणाशिवाय यंत्रसामग्री न वापरणे, अपघात किंवा जवळपास घडलेली घटना (Near Miss) तात्काळ कळवणे, शिस्त पाळणे आणि सहकाऱ्यांच्या सुरक्षिततेकडे लक्ष देणे ही सर्व कामगाराची जबाबदारी आहे.
सुरक्षिततेकडे दुर्लक्ष केल्यास केवळ स्वतःच नव्हे, तर इतरांच्याही जीवाला धोका निर्माण होऊ शकतो.आजचा उद्योग केवळ शारीरिक श्रमावर नाही, तर कौशल्यावर अवलंबून आहे.स्किल्ड कामगार गुणवत्ता देतो, तर मल्टी-स्किल्ड कामगार उद्योगाला लवचिकता आणि स्थैर्य देतो. मशीन ऑपरेशन, बेसिक मेंटेनन्स, सेफ्टी अवेअरनेस, डिजिटल नोंदी ही कौशल्ये आत्मसात करणारा कामगार अधिक मूल्यवान ठरतो आणि त्याची नोकरी अधिक सुरक्षित राहते.
कामगाराचे जीवन फक्त उत्पादन लक्ष्यांपुरते मर्यादित नसावे. जास्त ओव्हरटाईम, सततचा ताण, विश्रांतीचा अभाव यामुळे अपघात, आजारपण आणि कौटुंबिक समस्या वाढतात. संतुलित कामाचे तास, पुरेशी विश्रांती, आरोग्य सुविधा आणि सामाजिक जीवन यामुळे कामगार मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या सक्षम राहतो.
एक समृद्ध, सुरक्षित आणि प्रगत भारत घडवण्यासाठी कामगार मजबूत असणे अत्यावश्यक आहे. कामगार, उद्योग आणि शासन या तिन्ही घटकांनी परस्पर सहकार्याने काम केल्यासच शाश्वत औद्योगिक विकास शक्य आहे.
कामगाराने आपले हक्क जाणून घ्यावेत, कर्तव्ये पाळावीत, कौशल्य वाढवावे आणि आरोग्याची काळजी घ्यावी. तर उद्योगांनी सुरक्षितता, सन्मान आणि विकासाच्या संधी उपलब्ध करून द्याव्यात.
“हक्क जाणून घ्या, कर्तव्य पाळा, स्किल वाढवा आणि वर्क–लाइफ बॅलन्स राखा — सुरक्षित आणि सन्मानजनक जीवन जगण्यासाठी.”
- लेखक परिचय
गिरीश अनिल कुलकर्णी यांनी रासायनिक उत्पादन क्षेत्रात २५ पेक्षा जास्त वर्षे कार्य केले असून पर्यावरण, आरोग्य, सुरक्षितता आणि शाश्वतता (EHS & Sustainability) या विषयांमध्ये त्यांचा प्रदीर्घ अनुभव आहे. केमिकल, फूड अँड फ्रॅग्रन्स, तेल (ऑइल), प्लास्टिक आणि फार्मा अशा विविध औद्योगिक क्षेत्रांमध्ये त्यांनी महत्त्वपूर्ण जबाबदाऱ्या सांभाळल्या आहेत.
उद्योगांमध्ये सुरक्षिततेची संस्कृती बळकट करणे, पर्यावरणीय कायदे व नियमांचे प्रभावी पालन सुनिश्चित करणे आणि शाश्वत औद्योगिक पद्धती अमलात आणणे या क्षेत्रात त्यांनी प्रत्यक्ष योगदान दिले आहे. सुरक्षित कार्यस्थळे, कुशल मनुष्यबळ आणि जबाबदार संस्था निर्माण करण्यासाठी सुरक्षितता, कौशल्य विकास आणि जबाबदार कार्यपद्धती यांचे एकत्रीकरण करणे हा त्यांच्या कार्याचा मुख्य उद्देश आहे. लोक, प्रक्रिया आणि पर्यावरण यांच्या संरक्षणासाठी जनजागृती व मार्गदर्शन उपक्रमांमध्ये ते सातत्याने सक्रिय योगदान देत आहेत.
